Artificiële Intelligentie (AI) is een verzamelterm voor verschillende technologieën die op basis van wiskundige modellen menselijke vaardigheden nabootsen. Onder ‘AI’ vallen technieken als patroonherkenning, generatieve AI, en grote-taalmodellen (LLM). De inzet van AI verandert onze samenleving en het werk van de overheid op alle niveaus. De gevolgen daarvan zijn nu nog niet te overzien. AI gaat alle uitvoeringsprocessen raken en een integraal beleid is dus nodig om de regie te pakken.
De overheid wil de kansen van AI op een verantwoorde benutten om maatschappelijke problemen op te lossen en dienstverlening aan burgers en ondernemers te verbeteren. Tegelijkertijd wil ze zorgen voor de verantwoorde inzet van AI. Om zo transparantie, veiligheid en democratische controle te regelen en in een krappe arbeidsmarkt de dienstverlening op niveau te houden.
Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en publieke dienstverleners nemen de regie via één leidende aanpak, maken succesvolle AI-toepassingen bruikbaar voor de hele overheid en nemen drempels weg die innovatie belemmeren zodat opschaling mogelijk wordt. Zij bouwen aan een AI-infrastructuur die onafhankelijk is van niet-Europese AI-ontwikkelingen. Een intensieve betrokkenheid is ook nodig van bedrijfsleven en wetenschap. De partners die samenwerken aan de NDS maken de verantwoorde inzet van AI mogelijk voor de hele overheid.
De doelen
De doelen van de prioriteit AI binnen de NDS zijn tweeledig. Overheidsorganisaties benutten op een verantwoorde en slagvaardige manier de kansen van AI om de bedrijfsvoering en de dienstverlening aan de inwoners en ondernemers van Nederland te verbeteren. En de Nederlandse overheid kent een hoogwaardige AI-infrastructuur, die bestaat uit (onder meer) hoge kwaliteit data, open taalmodellen uit Nederland en/of de EU, en voldoende rekenkracht. De infrastructuur voorziet ook in het opleiden en behouden van beschikbaar talent.
Versnellers
De prioriteit AI van de NDS kent 6 versnellers te weten:
AI-opschalingsfaciliteit
De opschalingsfaciliteit is een aanpak om de impact te vergroten van de inzet en het gebruik van veelbelovende of bewezen AI-toepassingen bij de overheid. De AI-opschalingsfaciliteit identificeert belemmeringen en biedt ondersteuning om het opschalen van veelbelovende AI mogelijk te maken. De overheid werkt zo toe naar één leidende aanpak voor het opschalen van AI-toepassingen. De kansen van AI worden op een verantwoorde manier ingezet om de processen voor overheidsdienstverleners en dienstverlening aan burgers en ondernemers te verbeteren.
Een handreiking Opschalen AI is gepubliceerd met daarin een stappenplan voor overheden bij het maken van afwegingen voor het opschalen van AI.
Prioritaire toepassingsgebieden AI
Geselecteerde toepassingsgebieden waarin gezamenlijk wordt gewerkt aan de ontwikkeling van minimaal één AI-toepassing per gebied voor mogelijke opschaling binnen de aanpak van de opschalingsfaciliteit. De prioritaire toepassingsgebieden brengen focus aan in de inzet van AI bij de overheid. Het gaat om AI voor ‘bezwaar en beroep’ (met oog op vereenvoudiging van regelgeving), ‘AI en ambtenaar’ (gericht op productiviteitsverhoging van ambtenaren zoals eigen AI-assistenten), ‘AI en Open Overheid’ (o.a. AI-tools die tijdswinst opleveren bij WOO-processen) en ‘AI en dienstverlening’ (het verbeteren van de dienstverlening aan burgers en ondernemers).
Auditeerbaar Algoritmekader & AI-inkoopaanpak
Om AI en algoritmes verantwoord in te zetten en te voldoen aan regelgeving zijn duidelijke en uniforme kaders voor de hele overheid nodig. Gezamenlijke auditeerbare normen voor AI-gebruik door de overheid worden daarom vastgesteld in een Auditeerbaar Algoritmekader. Het auditeerbaar kader wordt op dit moment door experts gevalideerd. Daarnaast worden in de AI-inkoopaanpak aanvullende inkoopvoorwaarden en richtlijnen opgesteld voor de aankoop voor AI-systemen door de overheid. Zodat ze voldoen aan de AI-verordening en aansluiten bij bestaande inkoopvoorwaarden zoals bijvoorbeeld ARBIT. Zodat overheidsorganisaties sneller, zorgvuldiger en verantwoorder AI-systemen inkopen.
Overheidsbreed competentiecentrum AI
Het gebrek aan specialistische AI-kennis en -expertise bij de overheid is een knelpunt voor de (verantwoorde) inzet van AI. Daarom is het de bedoeling dat deze verkenning uitwijst welke expertise nodig is, bestaat en gedeeld moet worden, en welke vorm een AI-competentiecentrum moet krijgen. De verkenning heeft als doel om in kaart te brengen op welke wijze de overheid AI-expertise samen kan brengen, vergroten, ontsluiten en op termijn ook capaciteit delen.
Concreet betekent dit toewerken naar een beter georganiseerde en overheidsbreed toegankelijke AI-expertisebasis, zodat kennis, ondersteuning en capaciteit effectiever worden ingezet. En de overheid op het terrein van AI meer opgavegericht kan werken.
AI-infrastructuur en bouwblokken
Een publieke platforminfrastructuur biedt overheden een centrale plek waar ze op een veilige en verantwoorde wijze bouwblokken en toepassingen voor generatieve AI kunnen ontwikkelen, configureren en voor hergebruik beschikbaar stellen. Hiermee wordt efficiëntie bereikt (één keer ontwikkelen, meerdere keren gebruiken). Ook versterkt dit de digitale autonomie van de overheid en de strategische samenwerking met het bedrijfsleven.
Een overheidsbrede marktplaats is gelanceerd (werktitel: sAIdkick) waar overheidsorganisaties bestaande AI-oplossingen en kennis kunnen vinden, delen en hergebruiken. Op deze marktplaats staan AI-toepassingen, herbruikbare bouwblokken en kennisproducten, ondersteund door een sterk groeiende community van 450+ professionals en een AI-makelaar die vraag en aanbod bij elkaar brengt. Tegelijk versterkt de overheid haar AI-infrastructuur, onder meer via aansluiting op bestaande voorzieningen zoals de AI-fabriek in Groningen.
Stimuleren (open) NL/EU-taalmodellen
Het stimuleren van de inzet van open of Europese gesloten taalmodellen is nodig om transparantie, betrouwbaarheid, ethische verantwoording en digitale onafhankelijkheid te vergroten. Een risicovolle strategische afhankelijkheid op het gebied van AI moet worden voorkomen. Dit vraagt om nieuw beleid voor de inzet van generatieve AI-modellen bij de overheid. – We verhogen met andere worden de inzet en het gebruik van taalmodellen die beter aansluiten bij onze waarden. Er wordt gewerkt aan een visie op de inzet van Generatieve AI modellen bij de overheid en die zal eind 2026 afgerond zijn.
