Wat betekent een beleidskeuze voor de leefbaarheid, gezondheid of veiligheid van inwoners? Met de Brede Welvaart Scan brengt de gemeente Amsterdam zulke effecten in beeld. Dankzij het Innovatiebudget Digitale Overheid groeide het instrument uit tot een digitale toepassing met AI-ondersteuning. Rotterdam is daarbij testpartner om te onderzoeken hoe de scan ook in andere gemeenten zou kunnen werken.
Projectleider Loeki den Uyl vertelt over de ontwikkeling, de samenwerking met Rotterdam en de lessen die het project opleverde. “Brede welvaart is een manier om naar de wereld te kijken. Wat voor de één belangrijk is, hoeft dat voor de ander niet te zijn.”
Samenhang zichtbaar maken
Een nieuwe metrolijn, meer toeristen, of maatregelen om een stad weerbaarder te maken. De gevolgen van dit soort ontwikkelingen reiken vaak verder dan het directe doel. Een groeiende bezoekerseconomie is bijvoorbeeld goed voor de bedrijvigheid, maar kan ook zorgen voor meer afval en druk op de leefomgeving. Tegelijkertijd kan die groei bijdragen aan beter openbaar vervoer.
Juist die samenhang wil Amsterdam zichtbaar maken met de Brede Welvaart Scan. Dit instrument helpt beleidsmakers vanuit 10 perspectieven te kijken naar een vraagstuk. Niet alleen naar economische effecten, maar bijvoorbeeld ook naar gezondheid, veiligheid, biodiversiteit en welzijn. Den Uyl: “Zo kunnen beleidsmakers verschillende belangen en mogelijke gevolgen beter overwegen.”
Van handmatig instrument naar digitale toepassing
De Brede Welvaart Scan bestond al voordat Amsterdam in 2025 een bijdrage ontving uit het Innovatiebudget Digitale Overheid. De gemeente gebruikte een digitaal ontwerpprogramma om de effecten van beleidskeuzes overzichtelijk weer te geven. “Dat werkte, maar een scan maken kostte tijd en vroeg om specifieke kennis.”
Met het Innovatiebudget wilde Amsterdam een volgende stap zetten: een online instrument ontwikkelen, waarmee medewerkers zelfstandig en gezamenlijk een scan kunnen maken. Daar kwam een belangrijke vernieuwing bij: een koppeling met het onderzoeksplatform OpenResearch.amsterdam. Op dat platform staan gemeentelijke beleidsstukken, onderzoeksrapporten en publicaties van universiteiten en hogescholen.
Informatie makkelijker vinden en gebruiken
De nieuwe toepassing gebruikt AI om deze informatie te doorzoeken en relevante inzichten bij een beleidsvraagstuk te verzamelen. Vervolgens kunnen gebruikers de mogelijke effecten verkennen vanuit verschillende perspectieven. “Er zit vaak behoorlijk wat tijd tussen het verschijnen van nieuw onderzoek en het moment waarop die kennis in beleid terechtkomt”, legt Den Uyl uit. “Met deze toepassing kun je die informatie veel makkelijker vinden en gebruiken.”
De bijdrage uit het Innovatiebudget was volgens haar onmisbaar. “Zonder die subsidie hadden we de samenwerking met OpenResearch.amsterdam en de AI-ondersteuning niet kunnen realiseren. Dan kun je de ‘bijvangst’ van de AI-toepassing pas veel later ontwikkelen en niet in deze mate de budgetten voor elkaar krijgen.”
Amsterdam en Rotterdam trekken samen op
Bijzonder aspect is de samenwerking tussen Amsterdam en Rotterdam. Beide gemeenten willen brede welvaart een grotere rol geven in beleidsontwikkeling, maar beschikken niet over dezelfde informatievoorziening. Amsterdam heeft met OpenResearch.amsterdam een eigen onderzoeksplatform. Rotterdam heeft dat niet.
Daarom onderzochten de projectpartners hoe de scan ook met andere informatiebronnen kan werken, bijvoorbeeld door gemeentelijke documenten toe te voegen of een raadsinformatiesysteem te koppelen. En dat laatste bleek ingewikkelder dan verwacht. “Veel raadsinformatiesystemen zijn verouderd”, vertelt Den Uyl. “Documenten komen soms meerdere keren terug en ook moties die niet zijn aangenomen, staan ertussen. Daarom hebben we bij een nieuwe aanbesteding voor het raadsinformatiesysteem aandacht gevraagd voor betere koppelmogelijkheden.”
De samenwerking met Rotterdam leverde ook nieuwe toepassingsmogelijkheden op. Zo verkenden de gemeenten hoe de scan kan helpen bij vraagstukken die spelen rond weerbaarheid. Wat betekent het bijvoorbeeld voor inwoners als de stroom 72 uur uitvalt en hoe verschilt dat per wijk? Door verschillende gevolgen naast elkaar te zetten, kan de scan helpen om daarover het gesprek in de wijk te voeren.
AI ondersteunt, maar beslist niet
Een van de belangrijkste lessen uit het project gaat over de rol van kunstmatige intelligentie. Want hoe zorg je dat AI beleidsmakers helpt, zonder hun denkwerk over te nemen? Den Uyl: “Hoe gebruik je AI op zo’n manier dat die niet voor jou denkt, maar dat je zelf de controle houdt? Dat is best ingewikkeld.”
Amsterdam heeft bewust gekozen voor een toepassing waarin de gebruiker actief betrokken blijft. AI kan bijvoorbeeld teksten voorstellen, maar de gebruiker moet die zelf beoordelen en aanpassen. Ook maakt het verschil waarvoor de scan wordt ingezet. Voor een eerste verkenning kan AI snel relevante informatie bijeenbrengen.
Maar wanneer de uitkomsten een rol spelen bij bestuurlijke besluitvorming, vindt Den Uyl menselijke beoordeling noodzakelijk. Dan moeten deskundigen of betrokken ambtenaren de effecten zorgvuldig toetsen. “De menselijke rol, en hoe groot die moet zijn, is iets waar we veel aandacht aan hebben besteed. Dit project gaat over meer dan technologische innovatie. Ook de ethische kanten van AI verdienen aandacht.”
De volgende uitdaging: een vaste plek in de organisatie
Inmiddels heeft Amsterdam een werkend prototype ontwikkeld. De gemeente test de toepassing met medewerkers en onderzoekt hoe de scan een vaste plek kan krijgen in het beleidsproces. Dat brengt een nieuwe uitdaging met zich mee.
De afdeling Innovatie ontwikkelt nieuwe instrumenten, maar is niet automatisch verantwoordelijk voor het blijvende beheer en gebruik ervan. Daarvoor moeten andere afdelingen eigenaarschap nemen. “Wanneer zet je zo’n instrument in? En op welk moment heeft het de meeste waarde?”, vraagt Den Uyl zich hardop af. “Gebruik je het vooral om een vraagstuk te verkennen, of wil je het ook inzetten bij besluitvorming door de gemeenteraad?”
De eerste gebruikerstesten zijn positief. Medewerkers ervaren de scan als een toegankelijke manier om structuur aan te brengen in een complex onderwerp. Bovendien leverde het project een extra resultaat op: de ontwikkelde AI-zoekfunctie is inmiddels ook verwerkt in het Open Research-platform zelf. Amsterdam onderzoekt daarnaast of de scan kan helpen bij het evalueren van beleid en subsidies. “Het instrument kijkt nu vooral vooruit naar mogelijke effecten, maar het zou ook achteraf inzicht kunnen geven in wat beleid daadwerkelijk heeft opgeleverd.”
Leren door te testen
Voor Den Uyl zit de waarde van innoveren niet alleen in het eindresultaat. Juist het testen met gebruikers vindt ze interessant. “Het mooiste is wanneer je ziet dat mensen die niet bij de ontwikkeling betrokken waren, er toch goed mee kunnen werken. Daar hoort ook kritiek bij. Gebruikers vertellen vaak vooral wat ze niet prettig vinden. Dat kan best confronterend zijn wanneer je zelf nauw bij de ontwikkeling betrokken bent. Maar die reacties zijn onmisbaar om het instrument te verbeteren.”
Volgens Den Uyl is de scan vooral waardevol bij complexe beleidskeuzes, waarbij verschillende belangen en mogelijke gevolgen tegen elkaar moeten worden afgewogen. Als voorbeeld noemt ze het doortrekken van de Amsterdamse Noord/Zuidlijn naar Schiphol. “Zo’n besluit raakt niet alleen de bereikbaarheid, maar ook de leefomgeving, uitstoot en andere maatschappelijke belangen.”
De belangrijkste opbrengst van het project? “Niet alleen een nieuwe digitale toepassing, maar ook een andere manier van kijken naar beleidsvraagstukken. Met AI als hulpmiddel, brede welvaart als uitgangspunt en de mens die uiteindelijk de afweging maakt.”
Meer weten over de Brede Welvaart Scan? Bekijk deze korte video waarin Loekie zelf over het project vertelt.
