De lessen van JenV over verantwoord AI-gebruik
Veel bestuurders zien AI nog vooral als een technologische ontwikkeling. Volgens Michel van Leeuwen, directeur AI, Gegevensbescherming en Privacy bij het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV), is dat een misvatting: “AI raakt niet alleen de IT-afdeling, maar ook de manier waarop de overheid haar publieke taak uitvoert.”
Wie AI nog beschouwt als een onderwerp voor IT-specialisten, kijkt volgens Michel van Leeuwen te beperkt naar de ontwikkelingen. AI vraagt niet alleen om technische kennis en goede digitale voorzieningen, maar vooral om bestuurlijke keuzes.
Die constatering was voor JenV enkele jaren geleden aanleiding om AI niet uitsluitend vanuit de CIO-organisatie te benaderen. Het ministerie richtte een eigen beleidsdirectie op die zich bezighoudt met AI, gegevensbescherming en privacy.
AI verandert de context
“AI verandert tenslotte niet alleen de manier waarop overheidsorganisaties werken, maar ook de samenleving waarvoor zij werken”, legt hij uit. “AI is dan ook veel meer dan een IT-vraagstuk. Binnen JenV zien we dat iedere dag. Denk aan online criminaliteit, deepfakes, auteursrecht en privacy. Dat zijn geen technische vraagstukken alleen; ze raken direct aan ons beleid, onze wetgeving en de uitvoering daarvan.”
Volgens Van Leeuwen raakt AI het werk van de overheid op vier manieren. Allereerst gebruiken burgers, bedrijven én criminelen steeds vaker AI. Cybercriminelen zetten AI bijvoorbeeld in om phishingcampagnes geloofwaardiger te maken of kwetsbaarheden sneller op te sporen. Burgers benutten AI juist om informatie te verzamelen of bezwaarschriften op te stellen. “Dat verandert de context waarin de overheid opereert.”
Daarnaast moet wet- en regelgeving, die jarenlang vanzelfsprekend leek, opnieuw worden bekeken. “Neem het auteursrecht. Er lopen nog steeds rechtszaken over de vraag of AI-bedrijven zonder toestemming internetcontent mochten gebruiken om hun modellen te trainen. Die jurisprudentie is relevant voor ons beleidswerk.”
Maatschappelijke opgave
Een derde ontwikkeling speelt zich af binnen de overheid. Organisaties zetten AI steeds vaker in om processen slimmer in te richten, medewerkers te ondersteunen en aantrekkelijk te blijven als werkgever. “Dat biedt kansen, maar vraagt ook om nieuwe kennis en verantwoordelijkheden. We willen en moeten dat immers verantwoord doen. Daarom ondersteunen we JenV-organisaties bij het voldoen aan gelden wet- en regelgeving, zoals de Europese AI-verordening.”
Ten slotte veranderen ook de verwachtingen van burgers. “Mensen kunnen straks met AI in korte tijd tientallen goed onderbouwde bezwaarschriften maken. Die kun je als overheid niet allemaal handmatig blijven beantwoorden. Mensen zijn gewend dat ze online van alles met AI kunnen doen. Ze verwachten bovendien van de overheid dat die AI inzet om de eigen bedrijfsvoering slimmer en beter te maken. Ook dat vraagt om een andere manier van werken.
Dit alles laat zien dat AI weliswaar onze bedrijfsvoering raakt, maar ook onze maatschappelijke opgave. Daarom kunnen bestuurders dit onderwerp niet delegeren naar alleen de IT-afdeling.”
Begin met overzicht
Dat betekent overigens niet dat bestuurders zelf AI-specialist moeten worden. Wel moeten zij weten welke toepassingen hun organisatie gebruikt en welke risico’s daarbij horen. Volgens Van Leeuwen begint verantwoord AI-gebruik daarom met een eenvoudige vraag: welke AI en algoritmen gebruiken we eigenlijk? “Laat je CIO of Chief Data Officer een inventarisatie maken. Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk blijkt dat vaak een flinke klus. Veel organisaties weten niet precies welke algoritmen of AI-toepassingen zij allemaal gebruiken.”
Pas daarna kun je bepalen welke toepassingen onder de AI-verordening vallen en welke risico’s ze met zich meebrengen. Dat geldt niet alleen voor nieuwe AI-systemen, maar ook voor bestaande algoritmen. JenV maakte daarom eind 2025 als eerste departement het algoritmeregister compleet.
De AI-verordening is geen afvinklijst
Voor veel organisaties is de AI-verordening hét onderwerp als het over AI gaat. Begrijpelijk, vindt Van Leeuwen. Toch waarschuwt hij ervoor de verordening niet te zien als een puur juridische exercitie. “De AI-verordening helpt organisaties bewust na te denken over de manier waarop zij AI inzetten. Natuurlijk moet je aan de regels voldoen, maar uiteindelijk gaat het erom dat je kunt uitleggen waarom je bepaalde keuzes maakt en dat burgers daarop kunnen vertrouwen.”
Daar ligt volgens hem ook een belangrijke taak voor bestuurders. Niet wachten tot alle richtlijnen volledig zijn uitgewerkt, maar nu al investeren in kennis, governance en bewustwording. “Juist omdat veel onderdelen van de AI-verordening nog om nadere interpretatie vragen, is het belangrijk dat organisaties ervaringen delen en van elkaar leren. JenV ondersteunt organisaties met AI-experts, opleidingen en hulpmiddelen, zodat niet iedereen opnieuw het wiel hoeft uit te vinden.”
Niet alleen de vraag: mag het?
Bestuurders doen er volgens Van Leeuwen goed aan om AI niet uitsluitend vanuit wet- en regelgeving te benaderen. Natuurlijk moeten organisaties voldoen aan de AI-verordening en aan bestaande privacywetgeving. Maar minstens zo belangrijk is de vraag welke rol AI eigenlijk zou moeten spelen binnen de publieke dienstverlening. “Vaak stellen we als eerste de vraag: mag het? Maar er hoort nog een tweede vraag bij: moeten we het ook willen?”
Juist daar ligt de bestuurlijke verantwoordelijkheid. “Niet alles wat technisch mogelijk of juridisch toegestaan is, past automatisch bij de publieke taak van de overheid. Organisaties zullen steeds opnieuw moeten bepalen waar AI daadwerkelijk waarde toevoegt en waar menselijke beoordeling onmisbaar blijft.”
Leren door ermee te werken
Wie denkt dat de overheid eerst alle antwoorden moet hebben voordat ze AI verantwoord kan inzetten, komt volgens Van Leeuwen bedrogen uit. De technologie ontwikkelt zich daarvoor simpelweg te grillig. “Experimenteren is daarom geen luxe, maar een noodzakelijke manier om ervaring op te doen. Je leert AI niet uit een boekje. Net zoals niemand internet heeft leren gebruiken door eerst een handleiding te lezen. Je leert door ermee te werken.”
Dat betekent overigens niet dat elk experiment succesvol hoeft te zijn. “Een experiment is voor mij pas mislukt als je precies hetzelfde doet als je buurman. Ook als een toepassing uiteindelijk niet in productie komt, leer je hoe AI werkt; waar de grenzen liggen en waar de techniek wel of geen toegevoegde waarde heeft. De grootste uitdaging is niet de techniek, maar succesvolle pilots invoeren in de dagelijkse praktijk. Dit betekent je organisatie en processen aanpassen en mensen meekrijgen.”
AI is meer dan een chatbot
Binnen de overheid wordt AI ook ingezet voor onder meer patroonherkenning, zoekfunctionaliteit, softwareontwikkeling en de analyse van grote hoeveelheden gegevens. “Veel van die toepassingen zijn minder zichtbaar dan een chatbot, maar kunnen minstens zoveel maatschappelijke waarde opleveren.”
Dat betekent ook dat organisaties verder moeten kijken dan de nieuwste hype. “Niet elke toepassing vraagt om generatieve AI en niet iedere uitdaging wordt opgelost met een chatbot. Uiteindelijk gaat het steeds om dezelfde vraag: waar voegt AI in dit specifieke proces daadwerkelijk waarde toe?”
Begin vandaag
Welke boodschap wil Van Leeuwen bestuurders van andere overheidsorganisaties vooral meegeven? Zonder aarzeling: “Ik zou iedere bestuurder zijn eigen AI-experiment toewensen. Niet omdat iedere organisatie direct een groot AI-programma nodig heeft, maar omdat ervaring de beste leermeester is. Begin klein en onderzoek waar AI echt waarde toevoegt.”
Daarmee keert hij terug naar de boodschap waarmee het gesprek begon: AI is geen technologisch speeltje en ook geen doel op zich. “Het is een ontwikkeling die organisaties dwingt opnieuw na te denken over hun werk, hun verantwoordelijkheid en de manier waarop zij publieke waarde creëren. We overschatten vaak wat we in twee jaar kunnen bereiken, maar onderschatten wat er in tien jaar mogelijk is.”
Misschien is dat wel de belangrijkste les voor bestuurders, sluit Van Leeuwen af. “Wacht niet tot AI volledig is uitgekristalliseerd, maar begin vandaag met leren.”
